Những đàn voọc mông trắng – loài linh trưởng quý hiếm chỉ có ở Việt Nam, đang bị cô lập giữa quốc lộ, đường du lịch và các mỏ đá, khiến sinh cảnh bị chia cắt.
Trong một đợt khảo sát bằng thiết bị bay không người lái của nhóm chuyên gia tại vùng núi đá vôi giáp ranh Ninh Bình và khu vực Hòa Bình cũ hồi đầu tháng 5, hình ảnh hiện lên trên màn hình cho thấy đàn voọc mông trắng đang men theo vách đá rồi dừng lại trước quốc lộ 21, tuyến đường chạy giữa rừng Kim Bảng và dải núi đá Hương Sơn – Lạc Thủy.
Bên dưới, dòng xe nối dài liên tục chạy qua tuyến quốc lộ rộng khoảng 20 m. Phía bên kia con đường chỉ cách vài chục mét là những vách núi đá vôi từng liền mạch với khu rừng đàn voọc đang sinh sống. Thay vì vượt qua khoảng trống bên dưới, cả đàn voọc sau đó quay ngược trở lại vách núi cũ, tiếp tục di chuyển trong phần sinh cảnh ngày càng bị thu hẹp.
Không xa khu vực này là các mỏ khai thác đá đang hoạt động hoặc từng khai thác trước đây. Tiếng xe chở đá, những vách núi bị xẻ sâu và các tuyến đường mở mới khiến dải rừng đá vôi vốn nối liền nhau dần bị chia cắt thành nhiều mảng nhỏ.
Cặp voọc mông trắng ở Ninh Bình. Ảnh: Xuân Hoa
Voọc mông trắng là loài linh trưởng đặc hữu chỉ có ở Việt Nam, hiện được xếp ở mức “cực kỳ nguy cấp” trong Sách đỏ Việt Nam và Danh lục đỏ IUCN. Loài này từng phân bố khá rộng ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ, nhưng nhiều thập kỷ bị săn bắt, mở đường và khai thác đá khiến môi trường sống của loài thu hẹp.
Hiện voọc mông trắng tập trung tại hai quần thể lớn là khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long – rừng Đồng Tâm (Lạc Thủy) với khoảng 304-336 cá thể và khu rừng Kim Bảng với 175 cá thể. Ngoài ra, loài này còn xuất hiện tại khu rừng Yên Mô – Tam Điệp – Bỉm Sơn và rừng đặc dụng Hương Sơn (Hà Nội) với số lượng nhỏ nhưng vẫn còn khả năng sinh sản. Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (Thanh Hóa) hiện chỉ còn khoảng 5-7 cá thể, thuộc nhóm nguy cấp nhất hiện nay.
Ông Trịnh Đình Hoàng, Trung tâm Bảo tồn động vật hoang dã tại Việt Nam (SVW), cho rằng nguy cơ lớn nhất với voọc mông trắng hiện nay không chỉ là số lượng ít mà là sinh cảnh sống đang bị chia cắt thành những “ốc đảo” bởi quốc lộ, đường du lịch, khu dân cư, đường điện và các mỏ khai thác đá.
Khác với nhiều loài linh trưởng, voọc mông trắng gần như không di chuyển dưới đất mà chủ yếu bám vách đá và tán cây. Khi các dãy núi bị cắt ngang bởi đường giao thông hoặc khu khai thác đá, các đàn voọc gần như mất khả năng tiếp xúc với nhau, dẫn tới nguy cơ suy giảm nguồn gene và khả năng sinh sản về lâu dài.
Một trong những điểm chia cắt nghiêm trọng nhất hiện nay là khu vực quốc lộ 21, nơi tuyến đường rộng khoảng 20 m chạy cắt ngang giữa rừng Kim Bảng và dải rừng Hương Sơn – Lạc Thủy. Chỉ cách vị trí kết nối sinh cảnh khoảng 200 m là khu vực khai thác đá, khiến không gian sống của voọc tiếp tục bị thu hẹp.
Cách nào cứu đàn voọc?
Để giải quyết tình trạng chia cắt, các nhà khoa học đề xuất xây dựng cầu sinh thái bằng bêtông kết hợp phủ cây xanh phía trên để tạo hành lang cho voọc di chuyển giữa hai cánh rừng mà không phải xuống mặt đất. Đây không đơn thuần là công trình giao thông mà là “hành lang sống” giúp các quần thể voọc còn sót lại có thể tiếp tục trao đổi nguồn gene và mở rộng không gian sinh tồn.
Ngoài quốc lộ 21, nhiều điểm chia cắt khác cũng được xác định cần khôi phục kết nối sinh cảnh như khu vực đập nước nối Đồng Quyển – Hang Tranh tại Vân Long, tuyến đường du lịch nối chùa Hương với Bái Đính, tuyến đường mới mở vào thung Đại Đồng hay các khu vực từng khai thác đá ở rừng Kim Bảng. Giải pháp được đề xuất là xây cầu vượt, hầm chui kết hợp trồng cây tạo hành lang xanh nối lại các dãy núi đá vôi bị chia cắt.
6 vị trí đề xuất xây cầu, trồng cây kết nối.
Bên cạnh giao thông, khai thác đá tiếp tục được xem là áp lực lớn nhất đối với sinh cảnh voọc mông trắng. Những ngọn núi đá vôi không chỉ là nơi trú ngụ mà còn là “pháo đài tự nhiên” giúp loài linh trưởng này tồn tại qua nhiều thập kỷ.
Ông Tăng Xuân Hòa, Phó chi cục trưởng Chi cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm Ninh Bình, cho biết tỉnh đã đưa nội dung bảo tồn voọc mông trắng vào điều chỉnh quy hoạch phát triển, đồng thời chỉ đạo hoàn thiện hồ sơ thành lập khu bảo tồn loài – sinh cảnh voọc mông trắng Kim Bảng trước ngày 30/6/2026.
Theo ông Hòa, cho biết thời gian qua kiểm lâm cùng các tổ chức bảo tồn như Fauna & Flora International và CCD đã phối hợp khảo sát, tuần tra và bảo vệ nhiều khu vực núi đá có giá trị sinh học cao, không đưa vào khai thác dù chịu áp lực lớn từ nhu cầu vật liệu xây dựng.
“Những khu vực liên quan trực tiếp đến sinh cảnh voọc mông trắng, rừng đặc dụng và rừng núi đá vôi, chúng tôi kiên quyết bảo vệ”, ông Hòa nói.
Mô hình cầu kết nối sinh cảnh qua đường giao thông ở Canada.
Chuyên gia đánh giá nếu khu bảo tồn voọc mông trắng Kim Bảng được thành lập cùng với hệ thống cầu vượt và hành lang sinh thái kết nối giữa các dãy núi đá vôi, đây sẽ là bước ngoặt lớn trong nỗ lực bảo tồn một trong những loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới.
Giữa những dãy núi đá vôi đang bị chia cắt bởi quốc lộ và mỏ đá, những đàn voọc mông trắng vẫn bám trên các vách núi còn sót lại. Với các nhà bảo tồn, giữ được đường đi cho voọc hôm nay cũng là giữ lại cơ hội tồn tại cuối cùng cho một loài linh trưởng chỉ còn có ở Việt Nam.
Nguồn: VnExpress – Gia Chính
